Gần tới ngày đầy tháng, bố mẹ trẻ thường rối nhất ở câu "cúng gì, bày thế nào cho đúng". Tin vui là không có một mâm chuẩn duy nhất: mỗi vùng, mỗi nhà một lệ, cốt ở tấm lòng.
Phần lớn các nhà cúng mười hai bà Mụ và gia tiên. Mâm cúng Mụ thường chia làm 12 phần nhỏ giống nhau, thêm một phần lớn hơn. Ngày thôi nôi làm to hơn và có thêm lễ bốc đồ cho vui. Ngày làm lễ, bố mẹ xem ở bài tính ngày đầy tháng, thôi nôi theo âm lịch.
Mười hai bà Mụ
Nhiều nơi miền Trung, miền Nam
Tròn một tuổi
Các con số ở trên là kiểu thường gặp, không phải quy định. Có nơi bày 13 phần mỗi thứ, như ở miền Bắc trong nhiều tài liệu; có nơi như Hội An bày 15 phần, 3 phần đặt cao hơn cho ba bà Sanh Thai và 12 phần cho mười hai bà Mụ. Nhà mình theo lệ nào, cứ giữ lệ đó.
Theo tín ngưỡng dân gian, mười hai bà Mụ là những vị nặn ra đứa trẻ, giữ thai, đỡ đẻ và chăm con những năm đầu. Viện Nghiên cứu Văn hóa Tín ngưỡng Việt Nam ghi tên và việc của từng bà, chẳng hạn bà lo chuyện thụ thai, bà nặn hình trai hay gái, bà giữ yên thai, bà đỡ lúc sinh, bà nuôi dưỡng, bà giữ gìn đứa trẻ. Viện cũng cho biết tục thờ mười hai bà Mụ là tín ngưỡng người Việt tiếp nhận từ Trung Hoa.
Trong dân gian, người ta hay kể mỗi bà dạy con một việc: biết khóc, biết cười, biết ngủ, biết lẫy, biết bò. Có lẽ vì thế mà mỗi lần con cười một mình trong giấc ngủ, ông bà lại bảo "bà Mụ đang dạy con đấy". Một bài nghiên cứu của Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An cũng ghi lại niềm tin này.
Cuốn Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính, in năm 1915, kể lại khá rõ. Sau khi sinh, người mẹ kiêng gió, nằm than, rồi "Đầy cữ (con trai bẩy ngày, con gái chín ngày) xông muối xoa nghệ rồi mới ra đến ngoài". Ông dẫn sách của Lê Quý Đôn rằng tục nước ta, đẻ con được ba ngày làm vài mâm cỗ cúng mụ, đến hôm đầy tháng, hôm một trăm ngày và hôm đầy tuổi tôi đều làm cỗ cúng gia tiên, bày tiệc ăn mừng, họ hàng mừng thơ, câu đối, đồ chơi, quần áo trẻ.
Về lễ vật, ông viết: "Trong lễ cúng thì dùng 12 đôi hài, 12 miếng trầu, cua, ốc, nham, bánh đúc, vân vân... Vì ta tin rằng có 12 bà mụ nặn ra người." Hơn một trăm năm sau, mâm cúng của nhiều nhà vẫn giữ đúng tinh thần ấy: mọi thứ chia thành mười hai phần.
Có khác, nhưng mỗi nơi một kiểu. Sách xưa chỉ ghi rõ đầy cữ con trai bảy ngày, con gái chín ngày. Số con vật cúng cũng hay theo lệ trai bảy, gái chín. Còn chuyện làm đầy tháng sớm hơn vài ngày, trai sớm mấy ngày, gái sớm mấy ngày, thì mỗi vùng nói một khác. Cách chắc nhất là hỏi ông bà, vì đó là lệ của chính nhà mình.
Theo Phan Kế Bính, đây là tục "thử con", gốc từ tiệc "thí nhi" của Trung Hoa. Ông viết các nhà đại gia ở ta cũng theo tục ấy, "bầy ít món đồ ấn-triện, cung tên, bút mực, cày bừa", ứng với bốn nghề văn, võ, canh, độc, để nghiệm xem đứa trẻ mai sau làm nghề gì.
Ngày nay, nhà mình có thể bày gương, lược, bút, sách nhỏ, tiền giấy, ống nghe đồ chơi hay bất cứ món gì cả nhà thấy vui. Đây là một trò chơi đáng yêu chứ không phải lời tiên đoán, con bốc gì cũng là lý do để cả nhà cười. Vài lưu ý để trò chơi an toàn:
Văn khấn đầy tháng, thôi nôi có nhiều bản lưu truyền, nhà mình có thể đọc theo sách văn khấn hoặc nói bằng lời của mình. Một bài khấn thường có:
Bước chân con tự tính ngày đầy tháng, thôi nôi theo âm lịch và nhắc bố mẹ trước 3 ngày. Ảnh ngày lễ thành một dấu chân trên bản đồ hành trình của con, ông bà ở xa mở link mời là gửi được lời chúc, và cuối năm bố mẹ tải về thành sách thôi nôi để in.
Phong tục mỗi nơi một khác. Dưới đây là những nguồn bài viết dựa vào, để bố mẹ đọc thêm:
Bài viết giới thiệu phong tục để tham khảo, không phải quy định bắt buộc. Lệ cúng mỗi vùng, mỗi gia đình mỗi khác, bố mẹ nên theo lệ của nhà mình. Cập nhật ngày 20/10/2026.